بايد بداندچه كار مى خواهد بكند، به كجا مي خواهد برودو غايت پژوهش249 چيست .
4-6- كتابشناسى
كتابشناسى يعني انتخاب بين كتب ؛ اين انتخاب در مطالعات كلّى و در پژوهش و مطالعات تخصصى صورت مي گيرد. پس بايد مهمترين و با ارزش ترين كتب و مقالات را انتخاب نمودو كتابنامه اى درباره موضوع مورد تحقيق تشكيل داد.
كتابشناسى به چند طريق صورت مى گيرد:
– كتب و مجلات كتابشناسى
– كتابنامه ى كتب و مقالات
– برگه دان كتابخانه ها
در حقوق بين الملل هم مانند سايررشته هاى علوم انسانى دو نوع منابع داريم . يكى منابع ومتون دست اول و ديگرمتون دست دوم. متون دست اول مى تواند دست نوشته خود حقوقدانان بزرگ يا خود متون معاهدات و كنوانسيون هاى بين المللى باشد امامتون دسته دوم تفاسيرو نقدها و ياپژوهش پژوهشگران ديگردر باب آن موضوع باشد.
دکتر کاتوزيان: چند کتاب معتبردر آن موضوع را با دقت مي خوانم و عنوان هاي متناسب با تاليف مورد نظر خود را استخراج و يادداشت مي کنم و با مراجعه به فهرست کتاب ها و مقاله هاي ديگران آن را تکميل نسبي مي کنم،چندان که در مي يابم با چه مسائلي روبه رو هستم و چگونه بايستي آنها را ضمن مباحث و گفتارها دسته بندي کنم. در اين مرحله، که نقشه ي اجمالي راه را در ذهن دارم، شروع به ترسيم آن نقشه و تقسيم مطالب و دسته بندي آنها در فصل هاي اصلي مي کنم و مي کوشم که هر فصل به چند مبحث و هر مبحث به چند گفتار و هر گفتار به چند عنوان فرعي ديگرتقسيم شودو کار تحليل عنوان ها صورت پذيرد، به گونه اي که هر مجموعه زيرمجموعه ي عنوان کلي تر شود، به سان ظروف کوچک وبزرگي که در درون هم جاي مي گيرد.250
5-6- جمع آوري و پردازش اطلاعات
اطلاعات : آغاز تحقيق و مواد اوليه آن اطلاعات است . پژوهش بدون اطلاعات ،تهي وبي ثمراست.
نوع اطلاعات و غني يا فقيربودن آنها نقش مهمي در باروري ياعقيم بودن و ميزان بهره وري تحقيق دارد.
الف) اطلاعات نه داده : پژوهش نياز به اطلاعات تحليل شده دارد نه داده هاي خام . تحليل اطلاعات
از داده ها در اثربخشي تحقيق تاثير فراوان دارد .
ب) اطلاعات مرتبط : وجود اطلاعات کم ارتباط يا بي ارتباط ، موجب اخلال در برنامه پژوهشي مي شود ونبود اطلاعاتي که با فرضيه تحقيق مرتبط است کارايي تحقيق را پايين مي آورد .
وجود هرگونه مطلب کم ارتباط يا با ارتباط تصنعي در تحقيق که غالباً با انگيزه حجيم کردن تحقيق وانبوه سازي منابع و ماخذ آن صورت مي گيرداز عمده ترين انحرافات و خلل هاي برنامه ي پژوهشي
است . تشخيص ميزان ارتباط اطلاعات با مساله و فرضيه ي تحقيق محتاج تخصص ذهن انباشته از معلومات و نيزبرخورداري محقق از روي آوردهايي چون مطالعه ي ميان رشته اي و تفکرسيستمي
است . به همين دليل ، گزينش اطلاعات ، تابع ذهنيت محقق است و اطلاعاتي که از نظر محقق کاملاً مرتبط است و به همين علت ، توسط وي ضبط مي شودو از نظرمحقق ديگر ، بي ربط است و فروگذاشته مي شود.
1-5-6- اطلاعات کافي و کامل :
بسنده کردن به اطلاعات قابل دسترس و آسان ياب و گرايش حد اقلي در شکار اطلاعات ، ازمهمترين
عوامل شکست برنامه پژوهشي است . ساده انگاري ، عافيت طلبي وسرعت طلبي از عوامل عمده است که محقق را از تلاش وسيع براي دستيابي به حداکثر اطلاعات بازميدارد.بطور مثال وقتي محققي نوآوري هاي ملاصدر را موضوع پزوهش خود قرار مي دهد ، اطلاعات لازم او ، دامنه فراخي دارد زيرا بدون اشراف کامل بر انديشه هاي فلسفي پيش از ملاصدرا (متوفي1051) هرگونه داوري کردن ،تسامح وبلکه تيردرتاريکي انداختن است . گاهي عدم وقوف نسبت به حدکفايت اطلاعات لازم ، سبب مي شود که موضوع هايي خارج از وسع وتوانايي فردي براي پايان نامه هاي کارشناسي ارشد و دکتري و ساير برنامه هاي پژوهشي ديگرآغازنشده عقيم و نافرجام باشد.
2-5-6- اطلاعات صادق :
يکي از شاخص هاي گزينش اطلاعات ، صدق آنهاست . اطلاعاتي که مطابق با واقع نيست و صرفاً پنداروانگاره هاي ذهني است ، تحقيق را عقيم مي سازد . باتمايز بين داده ها و اطلاعات در واقع اين نکته بحث
شد. محقق بايد با ابزارهاي رايج در حرفه خود صدق اطلاعات رابسنجد . از آنجا که نتيجه ، تابع اخــس
مقدمه هاست ، ورود مقدمه ي کاذب و يا اثبات نشده ، نتيجه را نيز مخدوش مي سازد . البته از نظر منطق –
دانان ممکن است در فرآيند تفکر، به صورت تصادفي از مقدمات کاذب ، نتيجه صادق به دست آيد. اما اول در مواردي که به تفضيل در آثارمنطقي بحث مي شود کذب مقدمات ، لزوماً کذب نتيجه را به ميان مي آورد
حکميان دراين مقام ، البته درآرمان ،نه درعمل ، صدق مقدمات راصدق ضروري مي دانند.باورهاي صرفاً صادق راقول جازم ويااعتقاد(beliveve) مي خوانندوصدق ضروريرا باورصادق مطابق با واقع واثبات شده است ،علم (knowledge) تلقي مي کنند.251 فيلسوفان تاکيد دارندکه مراد ازصدق مقدمات در تحقيقات فلسفي صدق ضروري وتصديق علمي است ، روش برهان را تنها روش تحقيقات فلسفي مي دانند وآن راازجدل ،خطابه و سايرصناعات مي دانند.
3-5-6- اطلاعات دقيق
علاوه برصدق مقدمات، دقيق بودن آنهانيزاز شرايط باروري تحقيق است . غالباً در زبان عرفي، صرفاًدغدغه ي صدق وجود دارد.درحالي که در زبان علوم ،دقت ، نقش اساسي دارد. دريک تحقيق علمي ،وقتي فاصله تهران تا شـاهـرود 400 کيلومتر است ، قابل قبول نيست ، اگرچه در زبان عرف به همين جمله بسنده مي کنيم .در مواردي عدم دقت سبب صدق اطلاعات مي شود.مهمترين نمونه اين نوع بي دقتي خطايي است که منطق دانان مسلمان آن را ” مغالطه سوء اعتبار ” حمل مي کنند.براي مثال : اين جمله ي ابوالحسن عامري اولين فيلسوف مسلماني است که از اتحاد عاقل و معقول به نحومدون سخن گفته است ، کلّي گويي و اهمال در ذکر قيدهاي اجزاي جمله ، موجب عدم دقت مي شود . يا مثلاً اين جمله که ” گروسيوس مُــبــدي و پدر حــقوق بيــن المــلل است ” اطلاعات بايد واضح و متمايز باشد
دقيق بودن اقتضا مي کند که تا اطلاعاتِ تحقيق عاري از هرگونه ابهام باشد . ابهام چه ازحيث مفهومي و ذهني باشد و چه ازحيث مصداقي و عيني ، موجب مي شود که اطلاعات نقش خود را ايفا نکند.
اطلاعات تحقيق مي تواند سه نوع ابهام داشته باشد :
1- ابهام زباني : مرتبه آشکار و جلي اشتراک لفظي است .غالباً چنين اشتراک لفظي واضح وروشن است وموجب رهزني انديشه نمي شود . مثل “حوصله ام سر رفت ” مي فهميم “سر رفتن ” ناشي ازجوشيدن زياد نيست يا “انگور شيرين است ” منظور “شيرين ” همسرخسرو پرويز نيست .
2- ابهام معنايي : مرتبه پنهان و خفي اشتراک لفظي است که برخاسته از کاربرد مختلف واژه در علوم وصناعات گوناگون است . واژه اي ممکن است در ساختار لغوي ، داري ابهام نباشد، اما دانشمندان در رشته هاي مختلف ، همان واژه را به معاني گوناگون به کار برند .مانند لفظ ” حــــدّ ” که در جغرافيا ،حـــقوق بيــــن الـــمـــــلل ، حقوق جزا يا فقه ، رياضيات و منطق داراي معناي واحدي نيست.
تشخيص معناي واقعي اين نوع مشترکات لفظي نيزبا توجه به قراين موجود امکان پذير است مثلاًوقتي مي گوييم” حد درياي سرزميني ايران فلان قدر است “مي فهميم اين واژه بارمعنايي حقوق بين الملل دارديا وقتي ميگوييم ” حد جلگه هاي سيبري تا فلان نقطه است ” مي فهميم اينجا اين واژه بار جغرافيايي دارد
يا وقتي مي گوييم “انسان داراي حد است ” منظورمعناي منطقي آن که نوعي تعريف دربرابر ” رسم ” است. حال اگر بخواهم تعداد بيشتري مثال بيان کنم تا براي دانشجويان حقوق بين الملل مفيد باشد مثال هاي زير را بيان مي کنم واژه هاي : خليج هاي کوچک ” منابع فلات قاره ايران ” رودهاي داخلي ” هوا وفضا ” نيروهاي مسلح يک کشور و… مي تواند وازگاني باشد که در جغرافيا ويا فرهنگ داخلي يک کشور معنايي غير از معناي علمي آن در حقوق بين الملل باشد.
3- ابهام مصداقي : پنهان ترين مرتبه اشتراک لفظ ، آن است که واژه اي درکاربرديک علم ، معناي
گوناگون پيدا کند .مثال بارز آن در ادبيات فلسفي ، واژه ” ذاتي ” است که از الخلص فخررازي تاکنون ، غالب منطق دانان سعي کرده اند کاربردهاي متنوع آن را طبقه بندي کنند.252 که البته به علت تخصصي بودن بحث وطولاني نشدن بحث از ذکرآن خود داري مي کنم . جهت ملموس تر بودن بحث چند مثال از رشته حقوق بين الملل ذکر مي کنم : واژه عهد نامه اگر مصداقاً معلوم نگردد ممکن است برشئونات مشابه تلقي گردد. درياي سرزميني مصاديق و حدود متفاوتي دارد .
اشتراک لفظ دائم رهزن است اشتراک گبرو مؤمن در تن است
هردو گر يک نام دارددرسخن ليک شتان اين حسن تا آن حسن
اشتباهي هست لفظي در بيان ليک خودکو آسمان تاريسمان 253
اين اشتراکات لفظي سه گانه (جلي ، خفي ، اخفي ) تنها ابهاماتي است که به همان لفظ مربوط است اما فراتر ازآن ابهامات ، ابهامات ديگري وجود دارد که به مفاهيم و تصورات ذهني متعلق است . بسياري از مفاهيم به صورت مبهم و نامتمايز از سايرمفاهيم ، وارد پژوهش مي شود و در نهايت جز ابهام حاصلي به بار نمي آورد.ابهام در مفاهيم همان است که دکارت (1596-1650) را پرچمدارمبارزه با آن مي دانيم. نتيجه : بنابراين در گزينش اطلاعات تحقيق ، غالباً با سه نوع ابهام مواجه هستيم و رفع هريک از آنها محتاج ابزار خاصي است :
1-شرح اللفظ يا پرسش از معناي لفظ ( meaning) ابهام زباني و اشتراک لفظي را از بين مي برد
2- تعريف (definition) ، ابهام مفهومي و تصوري را دفع مي کند
3- تحليل مفهومي (conceptual analysis) و تحليل گزاره ( propotional analysis) هم رافع ابهام زباني و هم برطرف کننده ي ابهام ذهني است .
4- ملاک تمايز ( criteria) نيز ابهام مصداقي را بر طرف مي کند.
4- اطلاعات نو
علم وجود تدريجي دارد و هرروز انديشه نو ، روشي تازه و مسايل جديدي به بازار دانش مي آيد محقق نمي تواند به اطلاعات گذشته محدود شود . درمواردي اطلاعات پيشين فاقد اعتبارو يا با اطلاعات جديد
داراي دقت بيشتري شده است .
5- اطلاعات بايد مستند باشد
1-5- يکي از شرايط گزينش اطلاعات و ورود آنها به فرايند تحقيق ، اعتبار و اصالت اسنادآنهاست . اهمال در اين امر سبب مي شود اطلاعات کاذب ، ناقص، نارسا و فاقد اعتبار به پژوهش راه يابد و آن را عقيم سازد. به همين دليل ، دستيابي به ماخذ اصيل و نقد اسناد از وظايف اوليه محقق است .254 دررجوع به مآخذ و توجه به اسناد، کثرت و کميت شاخص نيست بلکه مهمترين ملاک، اصالت و امانتداري است . به تعبير مرحوم زرين کوب محقق بايد از مدارک و اسناد خويش به اصطلاح امروزه سوء استفاده نکند و پرونده دروغين نسازد . 255 وقوف به اهميت اسناد درتحقيق ، جسارت هاي کاذب ناشي ازبي خبري
را ازبين مي برد . وقتي محققي بداند براي اثبات نوآوري علامه طباطبايي دريک مساله فلسفي ، چقدر مطالعه دقيق آثار واسناد خطي لازم است جرأتش براي اين تحقيق کم خواهد شد يا اگر يک دانشجوي حقوق بيت الملل بخواهد مفهوم عدالت در آراي محاکم بين المللي را بررسي کند اگر بداند که چقدر بايد به اسناد با زبان خارجي رجوع کندازتصميمش پشيمان خواهد شد .
2-5- اعتماد برحافظه ، همانگونه که مرحوم زرين کوب يادآورمي شود ، دام خطاست و ازاين روست که محققان بزرگ جهان ازاعتمادبرحافظه ، برحذر بوده اند . مرحوم قزويني گفته بود : ” من اگر بخواهم آيه قل هو الله احد رانيز درجايي بياورم ، آن را از روي قرآن نقل خواهم کرد” 256
3-5- محقق درگزينش اطلاعات ، با توجه به شاخص هايي که گفته شد ، بيش ازهرامري به دقت درعمل نياز دارد . اين دقت رادوگونه آفت عمده تهديد مي کند : شتابکاري و عجب . آفت نخست ، غالباً محقق

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید